Manisa’nın Tarihi Çeşmeleri
Spil Dağı eteklerine kurulu ve bir çok medeniyete ev sahipliği yapmış Manisa’da özelikle Osmanlıdöneminde yapılmış çok sayıda çeşme bulunuyor.Şehzadeler şehri olarak da bilinen Manisa’da birçok tarihi yapının yanı sıra çok sayıdaki çeşmesi ilegünümüzde dikkat çekiyor. İl genelinde ve özellikle kent merkezinde bulunan çeşmelerde hala akansudan vatandaşlar faydalanıyor. Şehir merkezinde günümüzde Spil’den gelen sular bu tarihiçeşmelerden hala akıyor. Son yıllarda ise büyükşehir ve ilçe belediyeleri zarar görmüş çeşmeleri restore etti.
Gülfem Hatun (Gökbaşlı ) Çeşmesi
Manisa Göktaşlı Mahallesi’nde bulunan Göktaşlı Camisi’nin yakınında bulunan Gülfem Hatun Çeşmesi, kitabesinden öğrenildiğine göre; 1543 yılında Seyyide Gülfem Hatun tarafından yaptırılmıştır.
Kitabenin mealen anlamı:
“Halk için bedelsiz çeşmeler yaptı
Onun adı Seyyide Gülfem idi
Allah onun ömrünün günlerini uzatsın
Allah ehli tarih için
Aynen fiha tusemme selsebilen
h.950 (1543).”
Çeşme günümüze gelememiştir. Eski fotoğraflarından öğrenildiğine göre iki kesme taş dayanak arasında tuğladan sivri kemerli olup, arkasında haznesi bulunuyordu. Yuvarlak kemerli niş içerisinde tuğla ve kaba taştan çeşmesi ve önünde de yalak taşı bulunuyordu. Haber Merkezi
Halil Efendi Çeşmesi
Çeşme Manisa Adakale Mahallesi Ada: 1458 Parsel: 28 2903 Sokak'ta yer alan İlyas Bey Mescidi’nin son cemaat yerinin doğu duvarına yaslanmış durumdadır.
Tek cepheli, dikdörtgen prizma gövdeli, 275 cm. genişliğinde, 331 cm. yüksekliğindeki çeşme, cami duvarına sonradan eklenmiştir. Çeşmenin üzerinde çelik kostrüksiyonlu bir sundurma yer almaktadır.
160 cm. genişliğinde ve 94 cm. derinliğinde, gemi teknesi kemerli bir nişe sahip olan çeşmenin kemerini taşıyan ayaklarıda, kemer üzengi hattına kadar düzgün kesme taş ve tuğla; kemer üzengi hattından itibaren saçak alt seviyesine kadar ise tuğla malzeme kullanılmıştır. Saçak alt seviyesinde ise tuğla ve moloz taş malzemenin bir arada
kullanıldığı dikkati çekmektedir. Kemer, iki sıra tuğla dizisi ile çevrelenmiştir. Kemerde kullanılan tam tuğlalar 30 cm. x 30 cm. x 4 cm. yarım tuğ lalar ise 30 cm. x 15 cm. x 4 cm. boyutundadır. Kemer köselikleri, kemer üzengi noktasından itibaren çökertilmiştir. Niş içerisindeki ayna tası üzerinde 7 cm.çapında lüle deliği vardır. Günümüzde işlevini sürdüren çeşmenin suyu sehir şebekesine bağlanmıs borular ile niş yan yüzlerinden akıtılmaktadır. Çeşmenin orijinal oldugunu düşündüğümüz yalağı taştır. Yapı, kemer köşeliğindeki karşılıklı, iki selvi motifi arasındaki altı satırlık mermer kitabeye göre tarihlendirilmektedir.
Kitabenin metni ve transkripsiyonu şu sekildedir .
1-Bir Halil nâm sahib’ül-hayrat-ı hak
2-Eyledi lûtfu ile tevfîk-i refik
3-Bu hayat efza sebili yaptı ol
4-Buldu revnak ile çar-ı tarîk(6)
5-Remz eder atsa’na tarih lüleli
6-Karlı buzlu sukker-î aynü’r-rahik
7-Sene 1160
Yapı malzeme özellikleri dikkate alındığında sonradan eklenmiş görünümü vermektedir. Çeşme nişinin son cemaat yeri duvarının dış yüzeyinden daha içeride olması, kemer köşeliğindeki kitabe levhasında yer alan tarihten daha öncede çeşmenin var olmuş olabileceğini düşündürmektedir. Çeşmenin planı dikkate alındığında çeşmeden akıtılan suyun da son cemaat yerinin doğusundan verilmiş olması gerekmektedir. Ayrıca kitabe levhasının konumu da oldukça dikkat çekicidir. Mevcut örnekler dahilinde kitabe levhalarının konumunda bir düzen söz konusudur. Kitabeler çeşme nişinin ortasında ya da kemer tepe noktasında konumlandırılmştır. Kitabenin mevcut konumuyla bir onarım sırasında konulmuş olması da göz ardı edilmemelidir. Cephe ve malzeme özellikleri dikkate alındığında bu onarımın devşirme taş ayakların üst kısmından itibaren yapılmış olmalıdır. Bu olasılıklar dahilinde çeşmenin H.1160/M. 1747
yılında Halil isminde biri tarafından yeniden inşa edilmis olabileceğini belirtmek uygun olacaktır.
Kaval (Mübarekoğlu ) Çeşmesi
Manisa Merkez Mutlu Mahallesi 3601 Sokak ile 3604 Sokak'ın (Kaval Çeşme Sokak) kesiştiği köşede yer almaktadır. Çeşme Mübarekoğlu Çeşmesi olarak da adlandırılmaktadır.
Daha eski zamanda bir evin duvarına yaslanmışşekilde iken, etrafındaki evlerin kaldırılmasıyla bağımsız bir görünüm kazanmıştır. İsmini günümüzde mevcut olmayan Kaval Mescit’ten alan çeşmenin cephelerinde kullanılan malzemeler, ilk yapıldığı zamanda etrafında herhangi bir yapı bulunmadığı izlenimini vermektedir.
Bağımsız, tek cepheli, sivri kemerli, dikdörtgen planlı ve yatay dikdörtgen prizma gövdeli çeşme, 385 cm. genişliğinde, 215 cm. eninde ve 355 cm. yüksekliğindedir. Çeşmenin üzeri düz bir tavanla örtülmüştür.
Çeşmenin doğu ve batı yan duvarlarında bir sıra kaba yonu taş, yer yer bir ya da iki sıra tuğla-taş almaşıklığı vardır. Kaba yonu taşlar yer yer yatay ve dikey yerleştirilmiş birer tuğla ile kasetlenmiştir. Yatay tuğlalar 32 cm. x 21,5 cm. x 4 cm. boyutlarında, dikey tuğlalar ise 17 cm. uzunluğunda ve 4 cm. kalınlığındadır. Çeşmenin arka duvarı kullanılan malzeme bakımından diğer cephelerden farklılık gösterir. Moloz taş ve kaba yonu taşın kullanıldığı cephede, hazne kısmı sıvanarak belirginleştirilmiştir. Ayrıca cephe üst seviyesinde düzgün kesme taş söveli, basık kemerli, 6 cm. kalınlığında tuğlalar ile kapatılmıs hazne kontrol penceresi yer almaktadır. Bu pencere sonradan cepheye bitişik inşa edilmiş konuttan dolayı kapatılmış olmalıdır. Doğu duvarının ortasında 47 cm. genişliğinde, 57 cm. derinliğinde basık kemerli bir niş vardır. Niş kemerini oluşturan tuğlalar 6 cm. kalınlığındadır. Bu tuğlaların boyutlarının farklılığı bu cepheye eklenmiş bir konut için bu nişin açılmış olabileceğini de akla getirmektedir.Çeşmenin ön cephesinde 40 cm. derinliğindeki nişi örten sivri kemer, düzgün kesme taslardan yapılmıştır.Profilli mermer konsollara oturan sivri kemer, 4 sıra tuğladan oluşan bir kemer dizisi ile çevrelenmektedir. Ana nişin kemer üzengi noktaları hizasından başlayan düz bir silme, kemer köselikleri ve kemerin çevresini kuşatmaktadır. Kemer 50 x 100 cm yüzeyine göre 1 cm. içerlek olarak düzenlenen silmelerin kuşattığı alanda 30 cm. uzunluğunda ve 3 cm. kalınlığında tuğlalar ile kare süsleme bölümleri
oluşturulmuştur. Daha küçük boyutlu tuğlalar ile bu kare alan dört eşit bölüme ayrılmış, her bölümün içine tuğlaların bir yatay, bir dikey “T” seklinde konulmasıyla kemer köşelikleri doldurulmuştur.Bu bölümdeki derzler yakın zamanda betonarme sıva ile sağlamlaştırılmıştır. Kemer kilit tasının hemen üzerinde sonradan buraya yerleştirilmiş iki satırlık mermer kitabe levhası yer almaktadır.
Yatay dikdörtgen formlu kitabe levhası ters "Z" lerle oluşturulan yatay bir zencirek motifiyle iki bölüme ayrılarak içerisine sülüs hatla yazılar işlenmiştir. Kitabeye dikkatlice bakıldığında harf aralarına palmet ve rumi motiflerinin yerlestirildiği görülmektedir.
Çeşme cephesi üç sıra tuğladan oluşan hafif çıkıntılı bir saçakla sonlanmaktadır. Çeşme nişinin iki kenarında, kemere yaslanmış, mermer kaplamalı sekiler üzerinde yükselen, profilli kaide ve baslıkları olan birer mermer plaster yer almaktadır. Pilasterlerin başlıkları arasında profilli bir silme uzanmaktadır.
Silmenin hemen üzerindeki niş alınlığı betonarme harç ile 6 cm. kalınlığındaki tuğlalardan örülmüştür. Bu bölümün ortasına 56 cm. genişliğinde bir hazne kontrol penceresi açılmıştır. Pilasterler arasındaki mermer ayna tasında iki adet lüle deliği mevcuttur. Ayna taşının hemen üzerinde, günümüzde tahrip olmuş, yüzeysel kazınmış dilimli bir kemer içerisinde, “Maşallah, tamiri sene 1301” yazısı okunulabilen bir onarım kitabesi yer almaktadır.Bu kitabeye göre çeşme, M. 1885-1886 yıllarında onarılmıştır. Çeşme aynasında kullanılan ve çeşmenin yapıldığı dönemin özelliklerini yansıtmayan mermer malzemeler, bu dönemde yapılan onarımda eklenmiş olmalıdır. Niş dip duvarı üzerindeki tuğlalar ise çeşmenin daha geç bir dönemde tekrar onarıldığının izlerini taşır. Burada kullanılan tuğlalar ile kemerli hazne kontrol penceresi açılmış olmalıdır.
Yapı bugün, sivri kemeri tepe noktasındaki mermer kitabesine göre tarihlendirilmektedir .
Kitabenin transkripsiyonu söyledir :
1- El-fakiru’l -Hakir Mehmet Aga Allahu Kadir vel habir alel
ameli ….minessehadeti habirü’l mülk?
2-Sâhibü’l-hayrât Hacı Mehmed bin Hacı Mübarek ve Hacı
Yakub bin Hacı Ýbrahim fi ahir el sehr-i muharrem fi sene
hamsin ve semanin ve semanemie
Bu kitabeye göre çeşme, Muharrem 885/Mart-Nisan
1480 yılında Mübarekoglu Hacı Mehmet ve İbrahimoglu
Hacı Yakub tarafından inşa ettirilmiştir. Niş ortasındaki
kitabeye göre de 1885-86 yıllarında onarılmıştır. Haber Merkezi
Sipahi Pazarı Vakfı Çeşmesi
Manisa Merkez Çarsı Mahallesi Rum Mehmet Pasa Bedesteni’nin i 1810 Sokak üzerindeki girişinin batı köşesinde konumlandırılmıştırÇeşme kare prizma gövdeli, tek cepheli, 62 cm. genişliğinde ve 235 cm. yüksekliğindedir. Mermerden yapılmış çeşmenin köşeleri birer kaide üzerine oturan kompozit başlıklara sahip birer sütunce ile yuvarlatılmıştır. Başlıkların üzerine oturtulmuş genişs saçağın üst kısmını yumurta frizi dolanmaktadır. Bu frizin altında uçları iki küçük üçgenle bitirilmiş diş dizisi dolanmaktadır. Köşelerinde iki ucu yuvarlatılmış dikdörtgen kartuşların bulunduğu pilasterler vardır. Çeşme ön cephesinde pilasterler arasında celi sülüs hatla kabartma teknikli inşa kitabesi yazılmıştır. Üst kısımda köşelerde “dendan” "biçimli unsurlar ile taçlandırılmıştır.Ön cephesinde, ayna taşı üzerinde biri altta diğeri üstte olmak üzere lüle deliği bulunmaktadır. Lüle deliğinin etrafında sekiz kollu yıldızı andıran bitkisel süslemeli, kabartma teknikli birer gülbezek yer almaktadır. Bugün işlevini sürdüren çeşmenin alttaki lüle deliğinden şehir şebeke suyu akıtılmaktadır. Üstteki deliğin oldukça yüksekte olması ve bu yükseklikteki lüleden akan suyun kullanımının zor olacağı düşüncesiyle su tasının bağlandıgı bölüm olduğunu düşünmekteyiz.Mermerden yapılmış yalağın ön cephesi dilimli bir yapıya sahiptir. Ön cephe ile benzer özelliklere sahip yan cephede lüle deliği, tekne ve kitabe bulunmamaktadır. Çeşme, saçak altındaki tek satırlık kitabeye göre tarihlendirilir.
Kitabe metni ve transkripsiyonu şsöyledir:
Sipahi Pazarı vakfı sebili sene 1329.
Çeşme, M.1913-14 tarihinde Sipahi Pazarı Vakfı tarafından inşa ettirilmiştir. Haber Merkezi
Süleyman Paşa Çeşmesi
Manisa merkezinde Ayn-ı Ali Mahallesi Ada: 553 Parsel: 35 de Aynı Ali Camisi ’nin avlu duvarının kuzeyinde yer almaktadır. Aynı zamanda Ayn-i Ali Çeşmesi olarakta anılmaktadır.Bağımsız, depolu, tek cepheli, üç kemerli çeşmedir. Dikdörtgen prizma gövdeli yapı, 335 cm. genişliğinde, 255 cm. derinliğinde, 320 cm yüksekliğindedir. Üzeri dört yana eğimli kırma çatı ile örtülü olan çeşme, 1990’lı yıllarda restore edilmistir. Taş ve tuğla malzeme ile inşa edilen yapının onarımı sırasında, tuğlaların üzeri boyanarak
almaşık örgü izlenimi verilmeye çalışılmıştır. Bu işlem öncesi çekilen bir fotoğrafta, yapıda bu denli düzgün bir almaşıklığın olmadığı anlaşılmaktadır. Yapı duvarları iki sıra kirpi saçak ile sonlandırılmıştır. Doğu, batı ve güney duvarları belli bir yüksekliğ e kadar mermer plakalar ile kaplanarak üzerlerine musluklar bağlanmıştır. Ön cephede üç adet, andezit taşından yapılmış 6 cm. derinliğinde, yuvarlak kemerli niş mevcuttur. Nişleri örten kemerler profilli başlıklara oturmaktadır. Kemerlerin kilit taşları belirginleştirilmiştir. Kemerleme dizisinin hemen üzerinde, üçlü kemer boyunca uzanan hafif çıkıntılı, profilli bir saçak yer almaktadır. Ayna taşları mermer malzemeli olup, her birine 6 cm. çapında birer adet lüle deliği açılmıştır. 1990’ lı yıllara ait fotoğrafta, ortadaki niş boyunca uzanan, yığma taslardan yapılmış dikdörtgen formlu bir yalak mevcutken , daha sonra yerine, 68 cm. çapındaki dibek taşı yerleştirilmiştir. Günümüzde su, ortadaki nişin üst kısmında yer alan bir musluktan akıtılmaktadır.Ortadaki mermer nişin aynası üzerine kazınmış fakat tahrip olmuş tuğrada “El Gazi”(5) ünvanı ve H.1293/M. 1876-1877 tarihi seçilebilmektedir.Bu tarih her ne kadar çeşmenin onarım geçirmiş olabileceğini akla getirse de, tuğranın padişaha bağlılıgı göstermek maksadıyla kazınmıs olabilecegini de düşündürtmektedir. Gökçen’in vermiş olduğu H.1032/M. 1622 tarihli belgede, cami yanında yer alan çeşmenin Muslu adında biri tarafından yaptırıldığı belirtilmektedir. Ancak, bu çesmenin günümüzdeki çeşme olup olmadığı hakkında kesin bir bilgiye sahip değiliz.
Bugünkü çeşme, mevcut olduğu bilinen kitabesine göre Süleyman Pasa tarafından H. 1224/M.1809 yılında inşa ettirilmiştir. Haber Merkezi
Vakvak Tekkesi Çeşmesi
Çeşme, Manisa merkez Adakale Mahallesi Ada: 729 Parsel: 26 Ulutepe Caddesi üzerinde Vakvak Tekkesi Türbesi’nin batısında, istinat duvarına bağımlı durumdadır.
Tek cepheli, depolu, dikdörtgen prizma gövdeli çeşme, 330 cm. genişliğinde ve 259 cm yüksekliğindedir. Üzeri düz bir çatıyla örtülü olan yapının betonarme saçağı dışarı 70 cm.lik çıkıntı yapmaktadır. 35 cm. derinliğinde gemi teknesi kemerli nişe sahip olan çeşmenin, ön cephesinde dökülen sıvalardan, kemer üzengi noktasına kadar olan bölümünde blok taş, kaba yonu taş ve tuğla; sivri kemerde tuğla; kemer köşeliklerinde ve alınlığında ise kaba yonu taş ve tuğla
malzemenin birlikte kullanıldığı anlaşılmaktadır. Çeşme nişi sıvalı olduğu için burada kullanılan malzeme hakkında bir bilgiye sahip değiliz. Ayrıca çeşme yan yüzleri ile istinat duvarı arasında düzgün bir bitişme çizgisinin saptanamaması, çeşmenin istinat duvarı ile birlikte tasarlandığını düşündürtse de istinat duvarın da kullanılan inşa malzemelerinin türü ve formları ile çeşmede kullanılan malzemeler farklılık göstermektedir.
Eski bir fotografta, çeşmenin ayna taşı üzerinde iki adet lüle deliği var iken sonraki bir dönemde şebekesine bağlanan bir boru ile su getirilmiş ve üst seviyeye iki adet daha lüle deliği açılmıştır. Niş duvarı ortasında hazne kontrol penceresi yer almaktadır.
Günümüzde orijinal olmayan yalağı kaldırım ile aynı seviyededir.
Çeşmenin kitabesi bulunmamaktadır. H.Acun yapının M.1575 tarihinde inşa ettirilen Vakvak Tekkesi Türbesi’nin karsısında oluşu; duvar tekniği, biçim ve oranları dikkate alınarak bu tarihe yakın bir dönemde yapılmış olabileceğini söylemektedir. Çeşmenin inşası ile ilgili belgeler bulununcaya kadar H. Acun’un belirttiği gibi mimari özellikleri dikkate alınarak XVI.yüzyılda yapılmış olabileceğini söylemek şimdilik uygun olacaktır.
Ömer Ağa Çeşmesi
Manisa Merkezde Çarsı Mahallesi Ada: 263 Parsel: 8 Cumhuriyet Hamamı’nın kuzey duvarında 1303 Sokak'ta yer almaktadır.Tek cepheli çeşme 206 cm. genişliğinde, 302 cm. yüksekliğindedir ve çeşmenin üzerine, basit bir sundurma yerleştirilmiştir. Çeşme cephesi sıvalı olduğu için kullanılan malzeme anlaşılamamaktadır. Sıva üzeri
yüzeysel olarak kazınarak düzgün kesme taş görünümü verilmiştir. Niş yan tarafında yer alan mermer panoda “Hacı Ömer Spil Dağı Yayla içme Suyu Cumhuriyet Hamamı 1963” yazısı yer almaktadır. Çeşme bu günkü görünümünü bu tarihte kazanmıs olmalıdır. 12 cm. derinliğinde ve 91 cm. genisliğinde yuvarlak kemerli bir nişe sahip olan çeşme, kemer üzengi noktasından itibaren kemer formunda silmelerle hareketlendirilmiştir. Çeşme tepeliği de aynı formda silmelerle sonlandırılmıştır.Çeşme nişi ortasında yer alan dikdörtgen formlu mermer ayna tasının üst kısmı, biri yarım ikisi tam olarak kazınmış bitkisel motifler ile süslenmiştir. Ayna taşı ortasında bir adet lüle deliği vardır. Çeşmenin dışa çıkıntılı, köseleri pahlı yalağı betonarme malzeme ile yapılmıştır.
Çeşme, aynası üzerindeki, niş kemeri formunda sonlanan ve üzerinde ay-yıldız motifinin yer aldığı mermer kitabe panosuna göre tarihlendirilmektedir. Kitabe metni ve transkripsiyonu şöyledir:
1- Cumhuriyet
2- Hamamı sahibi Hacı
3-Ömer Aganın hayratıdır
4-1928
Bu kitabeye göre çeşme 1928 yılında, Cumhuriyet Hamamı sahibi Hacı Ömer Ağa tarafından yaptırılmıştır. Haber Merkezi
