Bir an için evinizdeki o eski eşyaların durduğu dolabı düşünün. Ekranı kırık tabletler, bataryası şişmiş cep telefonları, miladı dolmuş dizüstü bilgisayarlar... Çoğumuz bu cihazları bir nevi teknolojik çöp olarak görüyoruz. Oysa gerçek bambaşka.
İTÜ Sıfır Atık Enstitüsü Müdürü Doç. Dr. Börte Köse Mutlu'nun paylaştığı veriler, sıradan bir vatandaşın hayal gücünü zorlayacak cinsten. Her gün milyonlarca insan eski cihazını bir kenara ayırırken, o cihazların anakartlarında altın, gümüş, bakır, paladyum ve nikel gibi dünyanın en değerli metalleri saklanıyor. Basit bir hesapla; eğer 1 milyon adet atık cep telefonunu bir araya getirip işlerseniz, içinden ortalama 35 kilo saf altın çıkıyor!
Mesele sadece birkaç gram altın da değil. Türkiye'deki tablonun makro boyutu gerçekten endişe verici.
Şu an ülkemizde yaklaşık 1 milyon ton elektronik atık (e-atık) olduğu tahmin ediliyor. Fakat geçen yıl toplanıp geri dönüşüme kazandırılan miktar sadece 56 bin ton. Geri kalan yüz binlerce tonluk devasa potansiyel ya çöplüklerde zehir saçıyor ya da evlerimizde atıl durumda bekliyor. Doç. Dr. Mutlu bu kaybın ekonomik faturasını çok net bir örnekle açıklıyor: "Bu atıklar yüzde 100 toplandığında yaklaşık 1 milyar avroluk bir gelir elde edilir. Bu rakam, yaz sezonunda ülkeye 1 milyon fazladan turistin gelip döviz bırakmasıyla eşdeğerdir."
Dünya genelinde de durum pek iç açıcı değil; elektronik atıkların sadece yüzde 20'si dönüştürülebiliyor. Düzenli depolanmayan bu cihazlar toprağa karıştığında, içerdikleri ağır metaller besin zinciri yoluyla doğrudan soframıza ve bedenimize ulaşıyor.
Okan Üniversitesi'nden Enerji Mühendisi Dr. Öğr. Üyesi Sevil Alp'in vurguladığı "ikinci ham madde" kavramı, sanayinin geleceği için hayati önem taşıyor. Savunma sanayiinden ileri teknoloji üretimine kadar her alanda bu metallere muhtacız.
Peki bu metaller cihazlardan nasıl sökülüp alınıyor? Akademi Çevre Entegre Atık Yönetimi'nden tesis müdürü Zekican Gündüz, yaptıkları işi "yer üstü madenciliği" olarak tanımlıyor. Gündüz'ün verdiği şu çarpıcı karşılaştırma, aslında neden maden dağları yerine e-atıklara yönelmemiz gerektiğini özetliyor:
“Maden ocağında 1 ton toprağı işlediğinizde sadece birkaç gram altın elde edebilirsiniz. Ancak 1 ton hurda cep telefonunu dönüştürdüğümüzde, yaklaşık 300 gram altın elde ediyoruz.”
Burada çok ama çok kritik bir uyarı var. İçinde altın olduğunu duyan bazı vatandaşların eski cihazları evde parçalamaya çalıştığı biliniyor.
Uzmanlar bu konuda kesin bir dille uyarıyor: Elektronik atıkların geri dönüşümü, "içinden altını elle çekip almak" kadar basit bir iş değil. Bu süreç; kırma, eritme ve ağır kimyasal banyolarından oluşan son derece karmaşık ve tehlikeli bir dizi rafineri işleminden geçiyor. Ev ortamında bu cihazları parçalamak, içindeki tehlikeli gazların ve sıvıların açığa çıkmasına, dolayısıyla ölümcül sağlık sorunlarına yol açabilir.
